Khi nào nên đầu tư trái phiếu?

Khi nào nên đầu tư trái phiếu?

Tháng 9/2026, có ngân hàng trả tới 9,4%/năm cho tiền gửi 12 tháng (Nguồn: Tạp chí Kinh tế Tài chính, 15/09/2026). Cũng tháng ấy, trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm trúng thầu ở mức 4,43%/năm (Nguồn: VBMA, 09/09/2026).

Đặt 2 con số cạnh nhau thì nghe như một phép tính lỗ: huy động 9% để cho Nhà nước vay lại 4,43%. Một người buôn nhập hàng giá 9 bán ra giá 4 thì không trụ nổi một quý. Vậy mà các ngân hàng làm thế năm này qua năm khác.

Lời giải cho nghịch lý ấy cũng chính là câu trả lời cho câu hỏi anh/chị đang tìm. Trái phiếu không chỉ đẻ ra tiền lãi; giá của nó còn lên xuống theo lãi suất. Hiểu chỗ đó thì biết lúc nào nên mua, và lúc nào một mức lãi coupon trông hấp dẫn lại là cái bẫy.

Mua khi lãi suất đã cao, càng gần đỉnh càng tốt

Câu trả lời ngắn: nên mua trái phiếu khi lãi suất thị trường đã lên cao và đang ở gần đỉnh. Lúc đó anh/chị khoá được mức lãi cao cho nhiều năm, và nếu sau đó lãi suất hạ thì giá trái phiếu trong tay còn tăng thêm. Mua lúc lãi suất đang thấp thì ngược lại. Mức lãi coupon trông cao hơn tiền gửi, nhưng chỉ cần lãi suất nhích lên là giá trái phiếu tụt.

Ngân hàng không ngồi chờ 4,43%

Ngoài các lý do về luật, quy định của NHNN, tài sản đảm bảo trên OMO. Lý do liên quan trực tiếp đến anh/chị: ngân hàng ăn chênh lệch giá. Cuối năm 2022, lợi suất trái phiếu chính phủ lên đỉnh và nhiều ngân hàng lỗ ở mảng chứng khoán đầu tư trong quý 4. Sang 2023, lãi suất hạ, giá trái phiếu lên. ACB báo lãi thuần từ chứng khoán đầu tư năm 2023 khoảng 2.647 tỷ đồng, trong khi năm 2022 chỉ khoảng 21 tỷ (Nguồn: báo cáo tài chính các ngân hàng, tổng hợp bởi VnBusiness, 02/02/2024).

Nói cách khác, ngân hàng không mua trái phiếu chính phủ để ôm 4,43% mỗi năm. Họ mua vì luật, vì vốn, vì thanh khoản, và vì biết giá trái phiếu đi lên khi lãi suất đi xuống. Muốn dùng được lý do cuối như ngân hàng, cần nắm 5 khái niệm.

5 khái niệm trong một tờ giấy nợ

Trái phiếu là giấy nhận nợ. Anh/chị cho Chính phủ, một ngân hàng hay một doanh nghiệp vay tiền; họ hứa trả lãi định kỳ và trả gốc vào ngày đáo hạn. Khác cuốn sổ tiết kiệm ở chỗ tờ giấy nợ này sang tay được: anh/chị có thể bán nó cho người khác trước ngày đáo hạn.

• Mệnh giá: số tiền gốc ghi trên trái phiếu, cũng là số tiền người đang giữ nhận lại vào ngày đáo hạn. Mệnh giá không đổi.

• Lãi coupon: mức lãi ghi trên giấy, tính trên mệnh giá. Coupon 10% với mệnh giá 100 triệu đồng nghĩa là mỗi năm nhận 10 triệu đồng, mua với giá bao nhiêu cũng vậy.

• Giá trái phiếu: số tiền người mua chịu trả hôm nay để sở hữu tờ giấy ấy, có thể cao hơn hoặc thấp hơn mệnh giá.

• Lãi suất thị trường: mặt bằng lãi suất lúc đó, chẳng hạn lãi tiết kiệm 12 tháng hay lãi của các trái phiếu mới phát hành.

• Lợi suất: phần sinh lời thật sự mỗi năm của người mua, tính trên số tiền họ bỏ ra chứ không tính trên mệnh giá.

Mệnh giá và coupon đã khoá cứng từ ngày phát hành. Thứ còn nhúc nhích được là giá, và giá kéo lợi suất đi theo.

Lãi suất lên thì giá trái phiếu xuống

Cơ chế rất đời thường. Không ai trả 100 triệu đồng cho một trái phiếu lãi coupon 10 triệu đồng mỗi năm khi bỏ cùng số tiền ấy vào trái phiếu mới phát hành đã nhận được 12 triệu đồng. Muốn bán, người đang cầm trái phiếu phải hạ giá đến mức lợi suất của người mua bằng mặt bằng lãi suất mới. Khi lãi suất chung giảm thì ngược lại: Trái phiếu lãi cao cũ thành hàng hiếm, và người mua chịu trả cao hơn mệnh giá.

Giả sử hiện tại, lãi thị trường 6%. Lô trái phiếu kỳ hạn 10 năm, phát hành mệnh giá 100 triệu đồng, lãi coupon 8% tương đương 8 triệu đồng, lợi suất 8%

Nếu lãi thị trường tăng lên 10%, người mua cũng sẽ đòi hỏi mức lợi suất tăng lên tương ứng, giả sử là 12%, vậy để người mua nhận được mức lãi coupon 8 triệu đồng, họ chỉ đồng ý trả cho lô trái phiếu này mức giá 77,4 triệu đồng (tính theo chiết khấu dòng tiền 10 năm). Vậy là giá trị lô trái phiếu giảm 22,6 triệu đồng tương đương giảm 22,6%

Nếu lãi thị trường giảm xuống 3%, người mua cũng chỉ đòi hỏi mức lợi suất giảm xuống tương ứng, giả sử là 5%, vậy để người mua nhận được mức lãi coupon 8 triệu đồng, họ sẽ đồng ý trả cho lô trái phiếu này mức giá 123,2 triệu đồng (tính theo chiết khấu dòng tiền 10 năm). Vậy là giá trị lô trái phiếu tăng lên 23,2 triệu đồng tương đương tăng 23,2%

Coupon cố định, nên lợi suất muốn đổi theo thị trường thì giá phải đổi. Lãi suất thị trường và lợi suất đi cùng chiều; giá đi ngược chiều.

TCBF năm 2022: cơ chế ấy ngoài đời thật

Quỹ Đầu tư Trái phiếu Techcom (TCBF), lớn nhất thị trường, được dẫn làm số liệu, không phải lời khuyên mua. Mỗi chứng chỉ quỹ giá 16.498 đồng cuối tháng 10/2022, còn 12.864 đồng ngày 18/11/2022: giảm 22% trong 3 tuần (Nguồn: CafeF, 20/11/2022).

Lãi suất không phải thủ phạm duy nhất. Lãi tái cấp vốn tăng từ 4% lên 6% đúng lúc trái phiếu doanh nghiệp, chiếm khoảng 97% danh mục quỹ, mất niềm tin và người góp vốn rút tiền ồ ạt. Năm 2023 lãi tái cấp vốn giảm về 4,5%; giá chứng chỉ quỹ tăng 32,2% (Nguồn: VietstockFinance, qua 24hMoney; Techcom Capital, bản thông tin quỹ 31/12/2024).

Trái phiếu là một lớp, không phải cả rổ

Khi TCBF mất 22%, sổ tiết kiệm không mất đồng nào; đến giữa tháng 2/2023, hơn 10 ngân hàng còn trả 9,5% cho kỳ hạn 12 tháng (Nguồn: Báo Pháp luật Việt Nam, 05/04/2023). Sang 2023 thì trái phiếu thắng. Chia tiền vào vài lớp như tiền gửi, trái phiếu, cổ phiếu, vàng, thì lúc cần tiền anh/chị rút từ lớp đang ổn, khỏi bán trái phiếu lúc giá thấp.

Người không chuyên nên mua loại nào

• Không mua trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ: luật chỉ cho nhà đầu tư chuyên nghiệp, kèm điều kiện về xếp hạng tín nhiệm (Nguồn: Luật số 56/2024/QH15).

• Trái phiếu niêm yết trên HNX, HOSE: mua bán như cổ phiếu, thông tin công khai.

• Chứng chỉ quỹ mở trái phiếu: góp tiền nhỏ vào cả rổ trái phiếu; xem kỹ tỷ trọng trái phiếu doanh nghiệp của quỹ.

• Mua dần 3–4 đợt khi lãi suất đã cao, bằng tiền chưa cần đến trong ít nhất 2 năm.

Những việc làm được ngay

• So lãi suất hiện tại với vài năm gần nhất trước khi mua; lãi tiết kiệm 12 tháng và lãi trúng thầu trái phiếu chính phủ 10 năm đều có trên báo hằng tuần.

• Khi lãi suất còn đang đi lên, ưu tiên trái phiếu kỳ hạn ngắn hoặc quỹ có thời gian đáo hạn bình quân ngắn: kỳ hạn càng dài, giá càng nhạy với lãi suất.

• Không dồn tiền một lần: chia thành 3–4 đợt cách nhau vài tháng để khỏi phải đoán đúng đỉnh.

• Chỉ dùng tiền chưa cần đến trong ít nhất 2 năm; năm 2022 cho thấy người phải bán giữa chừng chịu lỗ thật.

• Đọc bản công bố thông tin trước khi mua: ai vay, vay để làm gì, có tài sản bảo đảm hay xếp hạng tín nhiệm không.

• Xem phí bán lại khi rút sớm; TCBF thu 1% nếu rút trong 3 tháng đầu (Nguồn: Techcom Capital, 31/12/2024).

Ngân hàng mua trái phiếu chính phủ 4,43% không phải vì thích lãi thấp. Họ hiểu cái bập bênh, và có đủ thời gian chờ nó nghiêng về phía mình.